Sala
Segunda. Sentencia 29/2009, de 26 de enero de 2009
PRESENTACIÓN
E RESUMO DO CASO
Eduardo
Inda (Pamplona, 1967) é un xornalista español salido da
Universidade de Navarra que dende 2006 até 2011 foi director do
diario deportivo Marca. Durante esta época, tamén colaborou en
RadioMarca e en laSexta. Na actualidade, traaballa para El Mundo, do
que foi director da Edición das Baleares. Esto trouxo moitas
faladurías, xa que o acusaron de querer favorecer ao Partido
Popular, liderado por Matas e que conseguiría chegar ao poder un ano
despois de que Inda fose designado director do xornal. Ademais, no
2011 foi designado como novo director de Veo7, canle de televisión
do grupo Unidad Editorial.
Joaquín
Rabasco fundou ASI(Agrupación Social Independiente) en 1987. Este
partido foi moi polémico porque defendía a educación en castelán
e a dignificación dos forasteiros chegados ás Illas no Boom
turístico dos 60, polo que é coñecido como o Partido dos
Forasteiros. Foi presindente até 2007, cando dimitiu tras numerosos
escándalos políticos e xudiciais, deixándolle o seu posto a
Guillermo Roig. O Partido Socialista Español acusou a ASI de crear
enfrontamentos entre peninsulares e baleares por motivos
lingüisticos.
O
20 de xuño de 2003 Inda publicou un artigo titulado ""El
hijo 'xenófobo' del concejal recibió 10,5 millones en 2001. Rabasco
Noche interpuxo unha querella contra o xornalista acusándoo de ser o
autor dun delito de inxurias por escrito e con publicidade,
solicitando tamén a condena por responsabilidade civil da empresa
editora do diario no que foi publicada a noticia (El
Mundo).
Este título respondía ao feito de que, cando o fillo do concejal de
Llucmajor facía campaña para captar votos co coche electoral por
S´Arenal, baixou a ventanilla e empezou a insultar a varias mulleres
extranxeiras de xeito racista.
O
xulgado 7 de Palma de Mallorca determinou na Sentencia núm 339/2005
do 31 de outubro de 2005 absolto ao xornalista por consideraz veraz a
información que se publicaba no artigo. Non obstante, Rabasco Noche
non estaba dacordo co resultado e interpuxo un recurso de apelación
que se resolveu na Sentencia núm. 204/2006 do 26 de outubro de 2006.
Inda foi condeado a pagar 3000 euros de indemnización de
responsabilidade civil, solidariamente extendida ás entidades Unidad
Editorial, S.A. E Rey Sol S.A. e 10 euros diarios durante 15 días
como multa. A Audiencia Provincial considera que o personaxe non é
público, xa que é necesario recurrir ao pai para que se coñeza
quen é, e ademais a palabra "xenófobo" é ofensiva máis
alá da súa veracidade.
Dáse
de novo un recurso, onde se alega que Rabasco Noche fora denunciado
pola policía como "xenófobo" e que non se debe facer unha
extensión deste adxectivo, xa que o artigo non contén palabras
malsoantes nin ofensivas. Ademais, indícase que adquirira relevancia
pública dende o momento no que se proba a súa involucración na
malversación de caudales público.
O
29 de maio de 2008 a Sala Segunda do Tribunal Constitucional acordou
admitir o trámite da demanda e o 21 de outubro de 2008 ingresa no
Rexistro Xeral deste Tribunal un escrito de José Luís Ferrer
Recuerdo, Procurador dos Tribunais, en nome de don Eduardo Inda
Arriaga, Unidad Editorial, S.A. E Rey Sol, S.A., no que reitera o
dito no recurso. Así, o Fiscal considera que a conduta penada ten
cabida dentro do ámbito protexido da liberdade de expresión e da
liberdade de información, en tanto esta era veraz e o calificativo
de "xenófobo" era descriptivo. Ademais, entende que o
importante non é a relevancia pública, senón os delitos en si
mesmos. O 22 de xaneiro de 2009 señalouse para deliberación e fallo
da Sentencia o 26 do mesmo mes e ano.
Finalmente,
o Tribunal Constitucional falla a favor de Inda e determina que ten
liberdade de publicar información veraz, declarando nula a sentencia
do 26 de outubro de 2006 da Sección Primerira da Audiencia
Provincial de Palma de Mallorca.
Como
dato curioso, en 2010, Joaquín Rabasco, xa exconcejal de ASI , foi
condeado a seis anos de prisión. A Audiencia balear impuxera catro
anos de cárcere a Rabasco por un delito de malversación de caudais
públicos e dous anos polo alzamento de bens. Esta trama foi
denunciada en 2001 polo entón rexidor do PSOE en Llucmajor, Juan
José Maestre, e desenvolvérase entre 1999 e 2002. O Tribunal balear
mantivo que este señor ía recibir cartos a cambio dos seus votos
cara Lluc Thómas que consentía esto sen lucrarse directamente coas
operacións. Non obstante, a Audiencia determinou que este sabía que
Rabasco participaba, directa ou inderectamente, en case todas as
festas e eventos municipais, "lucrándose inflando as facturas
que presentaban o Concello, el o Aldao, o que consentía e toleraba."
A Thómas non lle conviña enfrontarse con Rabasco.
ARGUMENTACIÓN
XURÍDICA
Inda
recurre a Sencia do 26 de outubro de 2006 alegando que vulnera o seu
dereito á liberdade de expresión (art. 20.1. a CE) ao superpoñer a
este o dereito ao honor (art. 18.1 CE) do querellante, Rabasco Noche.
Dedúcese, así mesmo, que consideran vulnerado o dereito áliberdade
de información (art. 20.1. CE). É importante coñecer a diferencia
entre ambas liberdades, xa que moitas veces mestúranse e poden
chegar a confundirse. Por un lado, a liberdade de expresión fai
referencia aos pensamentos, ideas e opinións, mentres que a
liberdade de información concrétase na comunicación de feitos
veraces e de interese. Moitas veces, mestúranse, polo que á hora de
xulgar sempre é necesario determinar cal das dúas liberdades é a
que predomina en cada caso. Así, cabe destacar que "é obvio
que os feitos probados non poden ser a un mesmo tempo valorados como
actos de exercicio dun dereito fundamental e como condutas
constitutivas dun delito."
(SSTC 2/2001, de 15 de enero, FJ 2; 185/2003, de 27 de octubre, FJ
5). É dicir, a menos que se trate de difundir información sobre
feitos noticiosos ou noticiables polo seu interese público e que a
información sobre estes feitos sexa veraz, a liberdade de
información non está constitucionalmente respaldada e o seu
exercicio poderá afectar a algún dos dereitos que anuncioa o artigo
20.4 da CE como límite.
Tamén
se especifica nas leis que a veracidade non debe influír sobre a
opinión pública, senón que debe ser obxectiva, fomentando o
pluralismo como base da convivencia. Así, non se poderán emitir
noticias baseadas en rumores, insidiosas ou aquelas gratuítas ou
infundadas. A veracidade conleva o contraste previo cos feitos
obxectivos (SSTC 6/1988, de 21 de enero; 28/1996, de 26 de febrero;
52/1996, de 26 de marzo; 3/1997, de 13 de enero; y 144/1998, de 30 de
junio) e a dilixencia do narrador pode terse en conta a pesar de
resultar veraz a información que publica se esta conleva danos para
o honor dun terceiro.
En
canto á noticiabilidade, débese verificar o interese social da
información, xa sexa polo carácter público da persoa á que se
refire ou polo feito en sí no que esa persoa estea involucrada. Se
cumple esto, pódese afirmar que é encuadrable dentro da prensa
libre necesaria nun sistéma democrático (STC 171/1990, de 12 de
noviembre, FJ 5).
O
art. 20.1 CE non recoñece un pretendido dereito ao insulto, xa que a
emisión de apelativos innecesarios e que poidan causar unha lesión
inxustificada á dignidade das persoas (Art. 10 CE) ou ao prestixio
das institucións non fomenta a formación dunha libre opinión
persoal dos lectores non está protexido por lei. Ademais, os cauces
nos que se difunda esta información son determinantes.
Na
noticia, faise referencia ao feito de que o querellante recibira
10.500.000 pesetas dunha das entidades administradas por unha
colaboradora do seu pai, polo que según o xornalista, se confirma
que este financiou ao seu partido e a membros da familia con empresas
construidas ex profeso para contratar co Concello. É preciso
determinar que relación garda este feito co motivo da querella, e se
é xustificada a súa presencia no titular. Na cabeceira da noticia
non poden aparecer expresións que conleven a vulneración do honor
das persoas e que, ademais, non introduzan a información que se vai
dar a continuación. Neste caso, está xustificada a palabra
"xenófobo" porque é certa e reviste de especial
importancia no caso: Rabasco Noche despreciou ás prostitutas durante
unha campaña electoral. Así, todos os cidadáns teñen dereito a
coñecer este suceso independentemente da relevancia pública ou
privada do suxeito, xa que se pon en conexión coa función
constitucional da existencia dunha comunicación pública libre como
garantía do principio de lexitimidade democrática (STC 6/1981, de
16 de marzo, FJ 3) para que o cidadán poida formar libremente as
súas opinións e participar de modo responsable nos asuntos públicos
(STC 159/1986, de 16 de diciembre, FJ 6). Vólvese fundamental, unha
vez máis, a dilixencia e a obxectividade dos feitos probados. Contra
Rabasco Noche había un procedimento penal aberto según o cal os
policías de Palma escoitaran a el e aos seus acompañantes no coche
de ASI proferir insultos racistas, discriminatorios e xenófobos. Por
tanto, a expresión non é vexatoria nin ofensiva, xa que chamarlle
"xenófobo" a unha persoa que sinte odio, repugnancia ou
hostilidade cara os extranxeiros non supón unha negación da súa
dignidade en canto a persoa. Non é unha expresión formalmente
vexatoria que resulte gratuita ou innecesara para a información que
se pretende transmitir (STC 198/2004, de 15 de noviembre, FJ 7).
Por
tanto, cabe deducir que no contexto no que foi empregada a expresión
do titular, non pon en dúbida de maneira desproporcionada e
desvinculada da información e as súas fontes a honorabilidade do
aludido, nin pode ser calificada de mera invención carente de
cobertura constitucional, de modo que se trata dun exercicio lexítimo
da liberdade de información (Art. 20.1 CE d) ) que non pode ser
restrinxida mediante unha sanción penal.
COMENTARIO
XURÍDICO
A
lei é subxectiva e depende da interpretación de cada persoa. Por
eso, é importante que esta sexa o máis xusta e correcta posible.
Rabasco
Noche profire insultos cara unhas prostitutas extranxeiras ante a
atenta mirada duns gardas. Estes dan conta do acontecido e iníciase
un trámite lexislativo que remata coa absolución de Inda tras
chamarlle "xenófobo" ao mallorquín.
En
primeiro lugar, no Artigo 20 recoñécense e protéxense os seguintes
dereitos, divididos en catro apartados e reñacionados coa liberdade
de expresión:
a)
Expresar e difundir libremente os pensamentos, ideas e opinións
mediante a palabra, o escrito ou calquera outro medio de reprodución.
b)
Á produción e creación literaria, artística, científica e
técnica
c) Á
liberdade de cátedra.
d)
A comunicar ou recibir libremente a información veraz por calquera
medio de difusión. A Lei regulará o dereito á cláusula de
conciencia e ao secreto profesional no exercicio destas liberdades.
O
exercicio destes dereitos non pode restrinxirse mediante nindún tipo
de censura previa, e será a Lei a que regulará a organización e o
control parlamentario dos medios de comunicación social dependetes
do Estado ou de calquera enten público e garatirá o acceso a ditos
medios dos grupos sociais dos grupos sociais e políticos
significativos, respetando o pluralismo da sociedade e das diversas
linguas de España. Non obstante, estas liberdades teñen límites, e
estes están no respecto aos dereitos recoñecidos no propio Título,
nos preceptos das Leis que o desenvolven e, especialmente, no dereito
ao honra, á intimidade, á propia imaxe e á protección da
xuventude e da infancia.
Unha
pregunta que se plantexa neste caso é a lexitimidade de vulnerar o
dereito á honra, á intimidade ou a imaxe a cambio da prevalencia do
dereito de expresión.
O
dereito ao honor, imaxe e a intimidade son dereitos personalísimos.
O Art. 18.1 da CE garantiza o dereito ao honor, a intimidade persoal
e familiar e o dereito a propia imaxe. Estos tres dereitos
independentes e autónomos defenden bens xuridicos distintos ainda
que teñan un tronco común: a dignidade da persoa. Producírase unha
vulneración do dereito da honra cando se produza unha intromisión
ilexítima na dignidade da persoa que lesiona ou atenta a
consideración social da mesma e da súa propia integridade moral. A
lei orgánica 1/1982 distingue dous tipos de persoas no tocante ao
dereito da honra, pois distingue personaxes públicos dos privados:
os primeiros verán restrinxidos os seus dereitos cando afecta a
esfera da vida privada.
Rabasco
Noche non é realmente un personaxe público, xa que para saber quen
era no ámbito da política é necesario remitirse a seu pai. Non
obstante, o motivo de que Inda o denomine "xenófobo" ten
lugar nas rúas e calquera persoa podería telo visto. Insultou a
outras persoas, e a pesares da existencia da liberdade ideolóxica na
nosa lexistación (Art. 16) o Art. 14 defende que todos os españois
somos iguais ante a Lei, e que non pode prevalecer discriminación
algunha por razón de nacemento, raza, sexo, relixión, opinión ou
calquera outra condición ou circunstancia persoal ou social. A RAE
define "xenófobo" como "odio, repugnancia ou
hostilidade cara os extranxeiros", polo que en realidade Inda
non se equivocaba cando denominaba así a Noche Rabasco.
COMENTARIO
XORNALÍSTICO
A
xustiza vai moitas veces máis alá dos tribunais e chega ás rúas,
onde moitos a toman pola súa propia man. Por sorte, non sempre
acontece así.
Cando
Noche Rabasco insultou a unhas prostitunas na rúa, non pensaba que
eso lle acarrearía os problemas cos que máis tarde se tivo que
enfrontar. Inda sacou á luz os feitos e deixou ben claro á vista de
todos aqueles que o quixeran ver o que o fillo de Joaquín Rabasco
era un xenófobo. Máis alá do que esta palabra poida conlevar como
insulto, é unha verba cun significado claro: odio ou medo aos
extranxeiros. Ante a dúbida de que o home en cuestión temese ás
prostitutas ás que ían dirixidas as palabras, está claro que non
era moi favorable á súa presenza na rúa.
Os
cidadáns teñen dereito a coñecer o que acontece, a ter información
obxectiva que lles permita coñecer o mundo no que se desenvolven e a
sociedade á que pertencen. Inda é un xornalista cunha dilatada
carreira que así o avala. Cando elaborou o seu artigo, xulgou
positivo para todos o acontecemento polo cal máis tarde sería
denunciado, e non se equivocaba: os Tribunais remataron por darlle a
razón.
O
feito de que hoxe en día siga habendo xente que rexeita o diferente
é unha mostra do que á sociedade lle queda por avanzar. Moitas
veces, son casos excepcionais que ensucian o que se constrúe entre
todos, pero é tarefa dos xornalistas denuncialo e da xustiza poñer
os puntos sobre as íes.
